A. Luận về chữ học của Đức Khổng Phu Tử

Nghĩa chữ “HỌC” là làm sao? Học có phải đọc nhiều sách; biết nhiều chữ mà thôi rư? Học có phải cắp sách vở đi nhà trường là xong rư? Học có phải nhái cái miệng ông thầy, đùa theo những đồ ăn thức mặc của các bạn trong trường mà được rư? Không phải! Không phải!

Chữ “Học” có ba nghĩa:

1. Học nghĩa là bắt chước. Hễ người nào tự xét trong mình hãy còn là người hậu giác, tất phải bắt chước những việc người tiên giác đã làm. Tiên giác là những người hiền nhân quân tử có đạo đức, phẩm hạnh, tài năng sinh trước mình, biết trước mình, thứ nhất là người đồng thì với mình; nếu không, thời những bậc thánh hiền đời xưa lại đúng với hạng tiên giác lắm. Mình đã là người hậu giác tất phải bắt chước những người tiên giác ấy. Đó là nghĩa thứ nhất trong chữ “học”.

2. Học nghĩa là học để cho biết. Nghĩa nầy cặp kè với chữ “tri”.

Người ta vì sao mà phải học? Bởi vì trời sinh ra ta, chỉ có cho ta một bộ óc thiêng, một tấm lòng tốt, chứ đến như sự lý ở trong thiên hạ, nhỏ từ nhất sự nhất vật, lớn đến tình hình một xã hội, một quốc gia, một thế giới tuyệt không có một người nào sinh ra mà biết được ngay. Chính giữa mình Đức Khổng Tử, ngài cũng tự nói: “ngã phi sinh nhi tri chi giả”, nghĩa là ta chẵng phải là người đẻ ra mà biết được liền. Ngài lại nói: “học chi bất yểm, vi chi bất yểm” trong Thiên Thuật Nhi. Thế thời “học nhi tri chi” nghĩa là phải học mà cầu cho biết, là nghĩa thứ hai của chữ “học”.

3. Học để mà làm. Nghĩa nầy lại cặp kè với chữ “hành”.

Hành nghĩa là làm Người ta vẫn thường có lời nói cặp nhau: “học hành”. Bởi vì có học mới hay hành; muốn hành, tất trước phải học. Đường mình chưa đi, công việc mình chưa thạo, bảo nhắm mắt làm bướng, tất không thể làm nên, nên cần phải có học. Có học mới biết; biết tất phải có làm. Học tới bao nhiêu thời làm bấy nhiêu. Vậy nên nó chữ “học” tất kèm với chữ “hành”.

Ngài nói chữ học rất bao la rộng lớn, nhưng tóm tắt lại có thể chia ra ba thời kỳ:

1) học chi thỉ
2) học chi trung
3) học chi chung.

(Tài liệu trích từ KHỔNG HỌC ĐĂNG, trang 19-20,
Tác giả Sào Nam Phan Bội Châu nhà xuất bản Đại Nam)
Ghi chú: Học chi bất yểm, vi chi bất yểm: Cái học và cái biết nó không cùng.

B. Chữ Học trên con đường tu Đại Đạo

… … … Chúng ta nhờ tìm mà hay, nhờ học mà hiểu, đào luyện trí lự; đặng nối chí của người tiền nhơn. Trước qua, sau tới, nong nã cho trí lự tăng tiến thêm hoài; tưởng khi đến ngày tận thế, thì có lẽ nhơn loại sẽ đạt đặng biết bao sự bí mật huyền vi cơ tạo… … …

(Trích từ Chú Giải Pháp Chánh Truyền: Bài Diễn Văn của Hộ Pháp)

… … … Tâm chí các con lay động ưu tư tất là Thần Thánh dẫn đường để chỉ cho con ra khỏi lối mịt mờ; nhưng đặng cùng không, nên hay hư, đều tại nơi tấc thành của mỗi đứa nữa, cứ đường ngay để bước thì thế nào các con cũng dìu nhau mà xong bổn phận đặng. Nếu cứ than khó dừng bước, thì dầu sự dễ cũng không trông thành tựu. Mạng Trời đã định, nhưng có sức của các con mới đặng kết quả hoàn toàn. … … …

(Trích từ Thánh Ngôn Hiệp Tuyển Q.1 bài 81:
Thánh giáo dạy phải dụng chí Thánh, Thầy đã un đúc mà dìu dắt sanh linh)

… … … Đạo lập thành là do nơi tâm chí của các đạo hữu, nhứt là các Chức Sắc Thiên Phong. Phàm một việc chi muốn thuận lòng trong Đạo, cần phải hiệp các Thánh luận bàn, đoạn sẽ thi hành thì bước Đạo tự nhiên vững vàng…. … …

(Trích từ Thánh Ngôn Hiệp Tuyển Q.1 bài 84:
Thánh giáo Đức Lý dạy sự ghét lẫn và sự vô tình nếu đem vào nền Đạo mà gieo truyền cho nhau, thì sẽ làm cho chúng sanh càng thù hiềm nhau)

… … … Đạo đức cần trau nơi tâm là chỗ chẳng ai thấy được. Rèn trau cho thuần tâm mỹ tánh, rồi mới lần đến bề ngoài, trọn hết cả ngoài trong, thì chừng ấy thân hình tâm trí chắc khư, nào ai chuyển lay cho được… … …

(Trích từ Thánh Ngôn Hiệp Tuyển Q.2 bài 43:
Thánh giáo của Nhàn Âm Đạo Trưởng dạy cần trau đạo đức nơi tâm.)

Học vấn từ đây Đạo mở đường,
Luyện trau Chức Sắc kỷ hòa cương.
Quyền đời hóa chúng còn phô đức,
Cửa Thánh độ người há kém phương.
Giáo lý dồi dào nung khách trí,
Nho phong nhuần gội vững can trường.
Lập công đem đổi nên Thiên vị,
Đèn sách bền theo nhọc chớ màng.

(1957)

(Trích từ Tiểu Sử Đức Q. Giáo Tông Thượng Trung Nhựt - Phần Thi văn. Do Ban Đạo Sử ấn hành lần thứ nhứt năm Quí Sửu - 1973)